Ou janm resevwa yon mesaj ki di kont bank ou bloke, oswa ou genyen yon pri, epi yo mande w klike sou yon lyen touswit? Gen anpil chans se te yon pyèj. Nan mond dijital la, yo rele sa phishing.
Bon nouvèl la: lè w konnen ki siy pou w gade, li vin pi fasil pou w rekonèt pyèj sa yo — epi pwoteje kont ou, enfòmasyon w ak lajan w.
Kisa phishing ye?
Phishing se lè yon eskwo pase pou yon moun oswa yon konpayi ou fè konfyans — bank ou, WhatsApp, yon sèvis pou voye lajan, menm yon manm fanmi w — pou l ka fè w ba l modpas ou, kòd ou, enfòmasyon pèsonèl ou, oswa lajan w.
Li ka rive pa imèl, pa SMS, pa WhatsApp, sou rezo sosyal, oswa menm pa yon apèl telefòn.
5 siy pou w veye
1. Yo ba w presyon
« Kont ou ap fèmen nan 24 èdtan! » « Reponn kounye a oswa w ap pèdi lajan w! » Eskwo yo vle w aji vit, san w pa pran tan reflechi. Lè yon mesaj ap fè w presyon, se yon siy pou w ralanti.
2. Yo mande w enfòmasyon sansib
Modpas ou, PIN ou, oswa kòd verifikasyon ou — sa vle di ti kòd 6 chif ou resevwa pa SMS lè w ap konekte. Yon bank oswa yon sèvis serye pa janm mande w ba yo kòd sa a. Si yon moun mande w li, se yon pyèj.
3. Adrès la oswa nimewo a pa kòrèk
Gade byen ki moun ki voye mesaj la. Yon sèl lèt ki chanje ka fè tout diferans: bankou-sekirite.com pa menm ak sit ofisyèl bank ou. Yon nimewo ou pa konnen ki di se « sèvis kliyan » merite atansyon tou.
4. Lyen oswa dokiman ou pa t ap tann
Yon lyen ka mennen w sou yon fo sit ki sanble ak vrè a. Yon dokiman ka gen yon lojisyèl malveyan ladan l — yon pwogram ki fèt pou fè aparèy ou mal oswa vòlè enfòmasyon w. Si w pa t ap tann li, pa louvri l.
5. Òf ki twò bèl pou se vre
Yon pri ou pa t janm jwe, yon travay ki peye anpil pou prèske anyen, lajan « gratis » si w peye yon ti frè anvan. Si l twò bèl pou se vre, li pwobableman pa vre.
Sa pou w fè si w gen dout
- Pa klike, pa reponn. Pran tan w.
- Verifye pa yon lòt chemen. Rele bank lan ak nimewo ki sou kat ou, oswa louvri aplikasyon ofisyèl la ou menm — pa sèvi ak lyen ki nan mesaj la.
- Pa janm pataje kòd verifikasyon ou ak pèsonn, menm si moun nan di se bank ou.
- Aktive verifikasyon an de etap (2FA) sou kont enpòtan ou yo. Se yon dezyèm kouch pwoteksyon: menm si yon moun jwenn modpas ou, li p ap ka antre san kòd la.
Si w te deja klike oswa bay enfòmasyon
Pa panike — aji vit:
- Chanje modpas kont lan touswit, ak tout lòt kont kote w sèvi ak menm modpas la.
- Kontakte bank ou oswa sèvis la dirèkteman pou yo ka pwoteje kont ou.
- Avèti fanmi w ak zanmi w si eskwo a te ka sèvi ak non w pou twonpe yo.
Pou w sonje
Si yon mesaj ba w presyon, fè w pè, oswa pwomèt ou twòp: kanpe, respire, verifye.
Pataje atik sa a ak yon moun ou renmen — sitou paran ak granparan nou yo. Epi swiv nou sou TikTok, Instagram, Facebook ak YouTube @pawoldijital pou plis konsèy an Kreyòl.